Γράφει ο Παύλος Κ.Τούτουζας
Καθηγητής – Διευθυντής του Ελληνικού Ιδρύματος Καρδιολογίας (ΕΛ.Ι.ΚΑΡ.)
Ιδού ο άνθρωπος. Άρχισε με ένα ραντεβού, με μια συνάντηση ενός κυττάρου ανδρικού, του σπερματοζωαρίου, και ενός γυναικείου, του ωαρίου. Από αυτό το γονιμοποιημένο ωάριο, που τώρα ονομάζεται ζυγώτης, θα έχουμε όλες τις πληροφορίες τις γενετικές οι οποίες προέρχονται από τον πατέρα και από τη μητέρα. Και θα προκύψουν κύτταρα πολλά, μυριάδες και μετά εννέα μήνες θα βγει ο άνθρωπος με κύτταρα δέκα εις την δεκάτη τετάρτη, 1014, δηλαδή εκατό τρισεκατομμύρια κύτταρα.
Τα κύτταρα που παράγονται από το αρχικό γονιμοποιημένο ωάριο κατά τις πρώτες 5-7 ημέρες ονομάζονται εμβρυϊκά. Αυτά δεν είναι διαφοροποιημένα, δεν έχουν εξειδίκευση για κάτι που να ξεχωρίζει το ένα από το άλλο. Με την πάροδο των ημερών τα κύτταρα αρχίζουν να διαφοροποιούνται και να εξειδικεύονται σε διάφορες υπηρεσίες. Έτσι στο τέλος της κυήσεως ο οργανισμός φτάνει να έχει διακόσια είδη κυττάρων. Στο αίμα έχουμε τρία είδη κυττάρων: τα ερυθρά αιμοσφαίρια για τη μεταφορά οξυγόνου από τους πνεύμονες σε όλο το σώμα, τα λευκά αιμοσφαίρια για την αντιμετώπιση ενός εχθρού π.χ. μικροβίου που πάει να κάνει φλεγμονή στο σώμα και τα αιμοπετάλια για τη διακοπή της αιμορραγίας σε τραυματισμό, εάν π.χ. ανοίξει η μύτη τοπικά γίνεται ένας θρόμβος από αιμοπετάλια και σταματάει η αιμορραγία. Πέρα από τα κύτταρα του αίματος έχουμε βέβαια τα κύτταρα της καρδιάς που ονομάζονται μυοκαρδιακά, τα κύτταρα του εγκεφάλου που καλούνται και νευρώνες και αντίστοιχα του ήπατος, του δέρματος, του σπλήνα, των νεφρών, των πνευμόνων κ.α. Τα κύτταρα αυτά σε κάθε όργανο είναι εξειδικευμένα για συγκεκριμένη εργασία, π.χ. του παγκρέατος για να εκκρίνουν ινσουλίνη κ.ο.κ.
Το κύτταρο είναι πολύ μικρού μεγέθους, έχει διάμετρο ολίγων μικρών (μm). Ένα μm είναι το εκατομμυριοστό του μέτρου. Το κάθε κύτταρο στο κέντρο έχει τον πυρήνα και γύρω από τον πυρήνα το κυτταρόπλασμα που είναι μια ουσία υδαρής. Το κύτταρο έχει ένα περίβλημα, την κυτταρική μεμβράνη, η οποία το χωρίζει από τους πέριξ ιστούς και τα άλλα κύτταρα. Επίσης μεμβράνη έχει και ο πυρήνας που έτσι ξεχωρίζεται από το κυτταρόπλασμα. Στον πυρήνα βρίσκονται τα χρωματοσώματα, που αποτελούν το κεντρικό διοικητικό συμβούλιο του οργανισμού με όλες τις πληροφορίες, από πάππου προς πάππον και τις νέες πληροφορίες που προέρχονται από τη ζωή του. Εδώ στα χρωματοσώματα είναι τα γονίδια (DNA) από όπου εκπέμπονται οι διαταγές και με αγγελιοφόρους (RNA) μεταφέρονται προς τα έξω στο κυτταρόπλασμα για τα περαιτέρω. Έτσι διαμορφώνεται τόσο το όργανο, όσο και ο τρόπος λειτουργίας του με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Για παράδειγμα το πρόσωπο κάθε ανθρώπου έχει διαφορετική μορφή και εκφράζεται με ιδιαίτερους τρόπους για τον καθένα, ανάλογα με το τι έχει αποφασίσει το διοικητικό συμβούλιο στον πυρήνα του κυττάρου. Στο κυτταρόπλασμα βρίσκονται τα μιτοχόνδρια για την παραγωγή ενέργειας, τα λυσοσώματα, με σωληνώδεις σχηματισμούς για την πέψη άχρηστων ουσιών και πρωτεϊνες για την λειτουργία των κυττάρων, π.χ. μυϊκού ιστού.
Η διάρκεια ζωής των κυττάρων ποικίλλει σε μεγάλο βαθμό και εξαρτάται από τη δουλειά που κάνουν. Για παράδειγμα είναι μικρής διάρκειας, μόλις ολίγων ημερών η ζωή των κυττάρων στα νύχια, τα μαλλιά και το δέρμα και αυτά ανανεώνονται συχνά. Τα ερυθρά αιμοσφαίρια ζουν περίπου 100 ημέρες, έτσι το αίμα ανανεώνεται όλο περίπου κάθε 3 μήνες. Ανανέωση συμβαίνει και σε πολλά άλλα όργανα, όπως π.χ. το συκώτι που μπορεί να έχεις νέα ηπατικά κύτταρα μετά την αφαίρεση τμήματός του. Όμως στην καρδιά και τον εγκέφαλο η κατάσταση είναι σχεδόν μόνιμη. Τα κύτταρα της καρδιάς και του εγκεφάλου είναι σχεδόν τα ίδια από τη γέννηση μέχρι τα γεράματα και ο άνθρωπος περνάει τη ζωή του με αυτά. Έτσι μετά από ένα έμφραγμα του μυοκαρδίου, που νεκρώνεται ένα τμήμα της καρδιάς, είναι αδύνατη η διόρθωση της βλάβης με νέα κύτταρα. Το ίδιο συμβαίνει και μετά από ένα έμφραγμα του εγκεφάλου, π.χ. μετά από θρόμβωση ή εμβολή μιας εγκεφαλικής αρτηρίας, στην οποία διακόπτεται η κυκλοφορία αίματος και νεκρώνεται η περιοχή που αυτή αρδεύει.
Η ανανέωση των κυττάρων γίνεται με εξειδίκευση αώρων κυττάρων. Άωρα κύτταρα χωρίς εξειδίκευση είναι τα εμβρυϊκά από τα οποία αποτελείται το έμβρυο κατά τις πρώτες ημέρες της κυήσεως. Έχοντας αυτά τα κύτταρα, τα οποία λέγονται και βλαστοκύτταρα, η επιστήμη κάνει έρευνα για να μπορεί να τα χρησιμοποιήσει για τις ανάγκες του πάσχοντος ανθρώπου. Για παράδειγμα αν υπάρχει καρδιακή ανεπάρκεια να εισαγάγει βλαστοκύτταρα στο μυοκάρδιο, τα οποία θα εξειδικευθούν σε μυοκαρδιακά, και να βελτιωθεί η λειτουργία της καρδιάς. Αντίστοιχα το ίδιο προσπαθεί να κάνει και για την ανανέωση του εγκεφάλου και σε όποιο άλλο όργανο η φυσική ανανέωση υστερεί. Έτσι θα μπορεί να ανανεώνεται ο άνθρωπος για να έχει καλύτερη ζωή και να είναι μακροχρόνιος. Τέτοια άωρα κύτταρα ή βλαστοκύτταρα, παρόμοια με τα εμβρυϊκά, παράγονται και στο μυελό των οστών του ανθρώπου. Από τα βλαστοκύτταρα αυτά του μυελού των οστών προκύπτει η εντατική ανανέωση για τα μαλλιά, τα νύχια, το δέρμα και η ολιγότερο εντατική σε διάφορα άλλα όργανα. Η ιατρική έρευνα για την ενίσχυση της λειτουργίας του μυοκαρδίου και άλλων οργάνων γίνεται και με χρήση αυτών των βλαστοκυττάρων του μυελού των οστών. Βέβαια το θέμα αυτό, ιδίως ως προς τη χρήση εμβρυϊκών κυττάρων, απασχολεί πέραν της ιατρικής, τη νομική επιστήμη, τη φιλοσοφική και ασφαλώς τη θεολογία.
Η έρευνα επιμένει στα stem cells, ας πούμε βλαστοκύτταρα. Το είπαμε, να το επαναλάβουμε. Άωρα, αρχέγονα κύτταρα τα οποία ανάλογα με το όργανο που τα βάζεις αποκτούν ιδιότητες οργάνου. Ιδιαίτερα ενδιαφέρον έχουν τα αγγεία, αρτηρίες, φλέβες και κυρίως το ενδοθήλιο των αρτηριών. Κυκλοφορούν άωρα μονοπυρηνικά κύτταρα, τα οποία διαφοροποιούνται σε ενδοθηλιακά κύτταρα και συμβάλλουν στην αγγειογένεση. Με διαχείριση-καλλιέργεια αυτών των ενδοθηλιακών προγόνων κυττάρων, endothelial progenitor cells, ας τα λέμε από τώρα EP κύτταρα, θα είναι δυνατή η αγγειογένεση σε τραύμα αγγείου, σε ισχαιμία οργάνων ή ανάπτυξη όγκου. Η έρευνα λέει ότι αυτά τα ΕΡ κύτταρα που κινητοποιούνται από τον μυελό των οστών, είναι ένα τεράστιο θεραπευτικό όπλο γι’αυτές τις ανωμαλίες. Παρουσιάστηκαν άρθρα συντάξεως για τα κύτταρα αυτά σε μεγάλα περιοδικά, ως αυτό των Perera και συνεργατών: “Stem cells in unstable angina: the dynamic duo”, (European Heart Journal 2004, 25:999-1000). Αναφέρονται οι συγγραφείς σε πρόσφατες έρευνες και παλαιότερες και επισημαίνουν ότι αυτά τα ΕΡ κύτταρα κυκλοφορούν φυσιολογικά στο αίμα σε πολύ μικρό ποσοστό κάτω από 0,01%, όμως αυξάνονται σε κρίσεις της στεφανιαίας νόσου. Μάλιστα σε κρίσεις ασταθούς στηθάγχης είναι δύο φορές περισσότερα στο αίμα από όσο στη σταθερή στηθάγχη. Το ίδιο αυξάνονται πολύ αυτά τα ΕΡ κύτταρα σε οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου και σιγά- σιγά υποχωρούν, ώστε μετά 3 μήνες ελαττώνονται κατά 50% τουλάχιστον. Συμβαίνει δηλαδή, σε κάθε οξύ επεισόδιο να βγαίνουν αυτά τα ΕΡ κύτταρα από το μυελό των οστών και τρέχουν να διορθώσουν την κατάσταση με αγγειογένεση! Πάντως όταν έχεις υπέρταση, διαβήτη ή άλλους παράγοντες κινδύνου ή και στεφανιαία νόσο αλλά χωρίς επεισόδια, αυτά τα κύτταρα έχουν την ελαχίστη τιμή. Το ερώτημα των ερευνητών είναι εάν οι εφεδρείες του μυελού των οστών δεν εξαντλούνται, τότε γιατί να μην διατηρείται στο αίμα σε ικανοποιητικό επίπεδο ο αριθμός των ενδοθηλιακών αυτών προγονικών κυττάρων, ώστε το στεφανιαίο δίκτυο, αλλά και γενικά η κατάσταση των αρτηριών να παραμένει καλή, ιδίως όταν υπάρχουν παράγοντες κινδύνου; Και τούτο επειδή πιστεύεται ότι ο υψηλός αριθμός των ΕΡ κυττάρων στην κυκλοφορία αίματος αποφέρει οφέλη σε ασθενείς με στεφανιαία νόσο, είτε αυτό προκαλείται από μόνο του ενδογενώς, ή με εξωτερική χορήγηση καλλιεργηθέντων ΕΡ κυττάρων. Πάντως για να δούμε κάτι ωφέλιμο θα περιμένουμε πολύ!
Φαίνεται μικρή βοήθεια υπάρχει μόνο κατά το οξύ επεισόδιο με νέκρωση του μυοκαρδίου (έμφραγμα), ενώ χωρίς νέκρωση τα κύτταρα και να περνούν έξω από τα αγγεία δεν προσφέρουν τίποτα. Σε περίπτωση καρδιακής ανεπάρκειας που θα θέλαμε πολύ την ανανέωση του πάσχοντος-νεκρού μυοκαρδίου με βλαστοκύτταρα, τα πράγματα δεν φαίνεται να ωφελούν. Μέχρι πριν από λίγα χρόνια οι επιστήμονες πάλευαν με γέφυρες χρόνου, να κάνουμε κάτι να ζήσει ο πάσχων και στο χρονικό αυτό διάστημα με τα βλαστοκύτταρα να δούμε φως ζωής. Όμως αργότερα τα βλαστοκύτταρα χρησιμοποιήθηκαν τα ίδια ως γέφυρα-χρόνος για αναμονή του δότη για μεταμόσχευση καρδιάς.
Η επιστήμη επιμένει, ακόμη και σε σοβαρή καρδιακή ανεπάρκεια προσπαθεί να ενισχύσει το μυοκάρδιο. Όμως τα πράγματα δεν είναι καθόλου ενθαρρυντικά. Έχουν γίνει χρόνιες προσπάθειες αλλά δεν έχουμε δει άρρωστο να μπαίνει στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο ή στον «Ευαγγελισμό» με βαριά καρδιακή ανεπάρκεια που θέλει μεταμόσχευση και εκείνος με βλαστοκύτταρα μετά από κάποιο διάστημα να βγει περπατώντας σε καλή κατάσταση από το νοσοκομείο. Ακόμη δεν σταμάτησαν οι μεταμοσχεύσεις.
